Humanisme in de toekomst

Het Humanistisch Verbond buigt zich over het beleid voor de komende jaren.
Diverse leden uit het gehele land leveren hun bijdrage.

Er is eveneens een projectgroep met de naam Van Ego naar Eco, die met enige regelmaat bij elkaar komen en wil komen tot een drietal essays.
Daarin wordt een herijking en doorwerking van een mogelijk nieuw beleid geschetst.
Vanuit Rotterdam Rijnmond is Joop Buunk onze vertegenwoordiger.

Om de leden op de hoogte te houden van de voortgang plaatsen we hier regelmatig een voortgangsverslag en eventuele tussenresultaten.

• Voortgang (concept): 10 uitdagingen aan het Humanisme

10 uitdagingen aan het humanisme: de agenda voor een grote strijd 2.0?
De uitdagingen aan het meerjarenbeleid van het HV na 2025 wordt:

1: herformuleer ons nu te antropocentrische en volgens bronnen ‘zelfgenoegzame’ mensbeeld: We dienen mensen straks meer te zien als verweven en verbonden, doordacht samen levend. Als sociaal en biologisch eigenlijk kwetsbare wezens, die in symbiose ‘afhankelijk’ zijn van anderen, van andere wezens en van complexe systemen. Westerse mensen zouden liefst minder individualistisch en egoïstisch moeten gaan samenleven; ze zijn straks ook niet meer vanuit eigen belang superieur aan anderen en staan niet centraal in de wereld. Het Westerse mensbeeld mag niet meer ‘arrogant’ of ‘koloniserend’ uitwerken. We verzetten ons straks vanuit dit mensbeeld en vanuit het streven naar een goed leven tegen de huidige marktcultuur. Die verleidt immers burgers tot verharding, strijd en competitie. Dat kan straks zachter, moreler, humaner en meer eco, dus afgestemd op onze ‘partners’ (Latour) in samenlevingsnetwerken.

2: Herformuleer ook ons wereldbeeld: de mens is deel van de biodiverse natuur en een onoverzichtelijke kosmos (beginselen HV,1946). De aarde blijkt een dynamisch, zelfregulerend systeem, Gaia genaamd, dat ons respect, zorg en steun verdient. We leven straks behoedzaam met haar samen, in balans en bescheiden. Het ‘floreren van al het levende’, incl. de mens, staat als missie centraal. Burgers steunen dat dan door matiging van hun gedrag en door handreikingen, aan andere wezens en elkaar (zie punt 6).

3: Kernwaarden: geef nieuwe contexten aan de nu meest misbruikte humanistische waarden. De vrijheid van handelen in het publieke domein verdient inkadering, vanuit collectieve eindwaarden als verantwoordelijkheid en verbondenheid (Van Praag). Mensen wordt gevraagd hun publieke en consumptiegedrag naar andere wezens te matigen en te verzachten. Vrijheid van spreken, van meningsuiting en handelen was immers nooit onbeperkt bedoeld (Van Praag, Ahrendt). Burgers zoeken straks kaders voor het delen van die mede-verantwoordelijkheid en ‘wederkerigheid’, naar elkaar en naar de aarde (socioloog Bouttelier). Instituties stellen namens ons weer enige grenzen aan vrijuit leven in ‘een gaaf land’. Want ‘alles kan niet meer’ (Terlouw). Zelfbeheersing en inpassing in die kaders matigen onze ambities, maar dat geeft ons weer rust, verbinding en een ontspannen ‘goed leven’. Minder is ook goed.

4: Context: geef context aan de nu – door de markt en media ‘geperverteerde’ – materiele levensstijlen van burgers, waarbij velen streven naar hun eigen onbeperkte invulling van autonomie en zelfbeschikking. Die levensdoelen gaan we straks zien als ‘relatief en relationeel’ (Roessler). Zelfbeschikking geldt wel als ultieme waarde in individuele, existentiële leefsituaties, maar verder stellen we grenzen aan ons gedrag en (materiele) verlangens. We hoeven ‘niet meer alles te zeggen en te doen’ (Bas Heijne).

5: Dialoog: start binnen en buiten onze beweging bezinning op sociaal-morele deugden, zoals zorgzaamheid, compassie en wederkerigheid, die immers het ‘cement onder de sociale orde’ zijn (sociologen). Breng burgers daarover in open dialoog met elkaar, voorbij hun bubbels. Ze delen dan hun Verhaal, hun ideaal en moraal (Bregman, Wijnberg). Ze zoeken immers graag verbanden en willen zich gehoord en gezien voelen, ook over hun maatschappelijk ‘onbehagen’(Verhaeghe). Wij, met onze gespreksmethoden en dialogische levenshouding, luisteren daarnaar en steunen verbindingen. Geestelijk verzorgers krijgen een publieke rol.

6: De rat race: start de dialoog over praktische levensstijl-deugden, die we eigenlijk allen liefst nastreven. Zoals leven ‘in ontspanning en vertraging’ (Rosa) en met meer zingeving, minder in competitie (Putters). Dus we willen straks geen commercieel object meer zijn in de zgn. ‘rat race’ en ‘bullshit jobs’(Graeber, Bregman). De uitdaging is zelfreflectie te oefenen op de gewenste leefstijlverandering, waarin we leren tevreden te zijn met genoeg, met consuminderen en een kleine voetafdruk. De markteconomie krijgt daarom straks sociale en
ecologische kaders mee (vgl. de donut). ‘Minder, minder’ geldt voortaan voor de invloed van de marktcultuur en ‘de BV Nederland’ (Putters). Een bescheidener en rustiger leefstijl dient dus straks twee doelen: onze voetafdruk een rustiger levensstijl. Dat geeft ons dubbel zin.

7: Zelfreflectie: ontwikkel met anderen educatieve projecten en programma’s over die zingevende leefstijl, mede als reflectie op de ‘tragiek van het humanisme’ (De Mul). We onderschatten daarbij de hardnekkige invloed van menselijke, onbewuste impulsen, verlangens en gewoonten. Burgers worden door de markt en de media gemanipuleerd tot ‘consumens’ (Kuijten). Dat staat zelfreflectie, gedrags-verandering en levenskwaliteit in de weg. We leren straks onze zelfcorrigerende ratio in te zetten en volgen het voorbeeldgedrag van anderen. We houden elkaar bij de les, in Eco-dialogen en supportgroepen (vgl. Klimaat-gesprekken). Eco-leven geeft een humanere cultuur en zinvoller leven, geaard. Hoe?

8: Een strategie: versterk de publieke rol van het HV en partners. Bouw een humane beweging, die zich strijdbaar en inspirerend in de publieke opinievorming beweegt. Vanwege haar publieke taak kiest ze een breed, laagdrempelig profiel: de Humane Beweging. Bouw gestaag aan een inspirerende sociaal-morele rol, die leiders soms wijst op blinde vlekken en cultuurkritiek. Die ze soms bevraagt op hun waarden en keuzes. Een rol, die ook morele vragen stelt bij ongewenst Ego-gedrag. Zo’n humane beweging geeft als morele spreekbuis een stem aan meerstemmig-heid en ‘meerwaardigheid’ Een waardige stem, naast het markt-, media- en ‘minder, minder’ geweld. Wij, humanisten, willen immers juist ‘meer’: meer waardigheid en menswaardigheid, meer ruimte voor ‘een goed leven’ voor allen en alles, in het Westen en het Zuiden.

9: Voorhoede: die versterking naar een beweging krijgt gezicht en gewicht met humane partners: denkers en doeners uit (vrijzinnig-)‘religieuze’, spirituele of morele sferen, ruim-denkers als Human, Brainwash en De Correspondent, ea. Zo’n beweging werkt als strijdbare maatschappelijke voorhoede (Rotmans), die toewerkt naar omslagpunten in een cultuurverandering en ‘humanisering’ van het publieke domein. Zij komt op voor verantwoordelijke burgers, die zich samen scharen achter eigentijdse humane en Eco-waarden. Burgers die best enige autonomie en consumptievrijheid willen inleveren en hun eigen levensstijl willen doorlichten, vanuit hun eigen Verhaal en Moraal (Wijnberg). Die verandering en actie aandurven, voorbij de eigen allergieën en taboes. Zij bewegen van Ego naar Eco, met vallen en opstaan, geleid.

10: Meerjarenbeleid: maak deze (inderdaad pittige) ambitie tot lange-termijn-missie van zo’n versterkte humane beweging, mede gedragen door het HV en haar Humanistisch Netwerk. Het meerjarenbeleid voor ’26-30 van het HV zet straks de eerste stappen naar die missie. Het huidige ‘waardenloze’, politieke klimaat (van der Meer) motiveert ons, uit ’actieve hoop’ (Macy). Die beweging biedt haar grote achterban dan hoop en een Verhaal, een stip aan de horizon.
Als aanmoediging voor de gewenste cultuurverandering toont het HV straks ook haar eigen proces van herbezinning. Ook wij gaan immers (pas recent) van Ego naar Eco. We geven daarom een voorbeeld, persoonlijk in ieders levenspraktijken, als ‘voorlever’ of ‘toekomstbouwer’. En dat doen we dan als collectief, in de voorhoede van die veranderbeweging.

Immers, het wordt weer tijd voor een ‘grote strijd’ (vgl. Van Praag), nu op publiek, moreel en ecologisch terrein. We starten dus vanaf 2025 met een grote strijd 2.0….

1e concept, als agenda voor bezinning op het meerjarenbeleid. Voorzet door Marco, 31-10, mmv Marloes. Graag feedback, inhoudelijk of strategisch. [email protected], 0651980195.
Bronnen, literatuurstudie en verantwoording: zie de essays ‘Niet meer de maat der dingen’, over nieuwe beelden, waarden en verhalen, M. Oostdijk, 2024. Over aanleidingen, een rode draad en handreikingen.

• Synopsis (concept): Kunnen humanisten aarden en landen?

Kunnen humanisten aarden en landen? De synopsis van drie essays voor het HV. 

Er lijken, kort gezegd, 3 aanleidingen om het humanisme te actualiseren of herijken: 1) de ecologische crisis, die nog onze uitwerking van het concept ‘eco-humanisme’ vraagt, 2) de huidige marktcultuur, met competitie en zinloosheid, en 3) recente wetenschappelijke studies over relaties tussen mens, dier, aarde en kosmos. Het advies hierover – vanuit ledengesprekken, werkervaring en brede literatuurstudie – is om een nieuw mensbeeld te ontwikkelen en onze kernwaarden te evalueren. Drie essays schetsen zo’n herijking en de doorwerking.  

Die herijking kent 3 stappen:
Essay 1 verzamelt vernieuwende inzichten over mens, aarde en samenleven,
Essay 2 bezint zich op de waarden en deugden, die het nieuwe mensbeeld gaan voeden.
Essay 3 brengt zo’n mens- en wereldbeeld als maatschappelijk verbindend ‘Humaan Verhaal’, ook naar buiten. Want velen in en buiten het HV missen nu verbinding, hoop en richting, te midden van diverse crises. Ze zoeken een Verhaal met een Moraal. Experts vragen daar ook om; zij melden een ‘leegte’, ‘onbehagen’, polarisatie en zinloosheid.    

De essays zijn bedoeld voor de verdiepende humanist, die verantwoord en eco-humaan wil gaan leven, vanuit de eigen waarden en deugden. De teksten zijn als ledeninitiatief opgesteld door actieve vrijwilligers mmv. zo’n 25 meelezers. Hun advies is een dialoogproces te starten in HV-afdelingen, waarbij leden de waarden en het Verhaal samen vormgeven. Gespreksstof voor die dialogen zijn de essays en hun rode draad. De kern daarvan kan bij die dialogen op tafel liggen. Waarden worden dan expliciet in dialoog getoetst, als eigen richtsnoer.   

De essays geven ook handreikingen voor samenleven met de natuur en de gewenste, maar lastige gedragsverandering. Want: hoe kan je leven in ‘open vrijheid’ en met ‘liefde voor de aarde’, als partner van anderen, de dieren en ‘de dingen’? Wat zegt Moeder Aarde tegen ons? Wat krijgen we terug, als we de ‘onderwerping’  van de natuur loslaten? Durven humanisten kwetsbaar of afhankelijk te zijn en vrijheid in te leveren? Wat laat ons ‘aarden’? 

We staan samen voor morele vragen. Want velen vragen zich nu af: hoe ga ik met anderen samenleven, vanuit welke waarden, hoe leef ik voor de aarde en toch voor een goed leven? Bron Latour vraagt ons waar te aarden en te landen?  

Het advies is een actieve publieke rol op te pakken, via morele en politieke opinievorming. Een publieke taak op te pakken, nu de politiek ‘waardenloos’ werkt en er onbehagen en verdeeldheid heerst. Die taak vraagt met partners sterke netwerken op te bouwen, die tegenkrachten inzetten. Zo kunnen we een beweging opbouwen naar ‘sociaalecologische transitie’. In die transitie wordt het HV het ‘vlammetje, dat inspireert’ en verandering in gang helpt. Immers, onze missie was om, naast persoonlijke zingeving, maatschappelijke ‘humanisering’ te bevorderen. Dat vraagt de tijdgeest nu. Daarom wil deze visie het meerjarenbeleid van het HV helpen voeden en versterken. Dat vraagt wel om actie en ledenparticipatie. Ook om zelfreflectie, want ons zelfbeeld wordt ‘arrogant’ en ‘rooskleurig’ genoemd. En we hebben iets te leren over de ‘tragiek van het humanisme’. Om samen ‘te aarden en te landen’ in een humanere wereld. Willen afdelingen in dialoog en in actie komen?  

Voor contact: Marco Oostdijk, Den Haag, [email protected] (22-8-2024).